БНУУ-ын ерєнхийлєгчийн сонгуулийн талаар

 

 

2005 оны 6 дугаар сарын 6, 7-ны єдрvvдэд БНУУ-ын ерєнхийлєгчийн сонгууль явагдаж єнгєрлєє.

• • • • • • • •

БНУУ-ын Yндсэн Хуульд зааснаар тус улсын ерєнхийлєгчийг парламент сонгодог. Парламентын 50 гишvvн хэн нэгнийг ерєнхийлєгчид нэр дэвшvvлэх боломжтой бєгєєд харин эдvгээ хvртэл ерєнхийлєгчид нэр дэвшvvлэх vйл парламентэд суудалтай намууд болон намуудын эвслvvдийн харилцан зохицолдооны vр байж иржээ. Ерєнхийлєгчид нэр дэвшсэн хvмvvсээс парламентын бvх гишvvдийн гуравны хоёрын саналыг авсан нь ерєнхийлєгчєєр сонгогдоно. Xэрэв эхний шатны санал хураалтаар хэн ч гуравны хоёрын санал аваагvй бол хоёр дахь шатны санал хураалт явагдана. Энэ шатны санал хураалтаар ерєнхийлєгчид сонгогдохын тулд мєн л гуравны хоёрын санал авах шаардлагатай. Нэр дэвшигчдийн хэн нь ч ийм тооны санал аваагvй тохиолдолд гурав дахь шатны санал хураалт явагдах бєгєєд энэ удаа жирийн олонхийн санал авсан нь ерєнхийлєгчєєр тодорно.
Хоёр болон гурав дахь шатны санал хураалтын ємнє нэр дэвшvvлэгчид дэвшvvлсэн хvнээ эгvvлэн татах, єєр хvнийг нэр дэвшvvлэх, мєн нэр дэвшигч нэрээ татах боломж бий.

• • • • • • • •

1990, 1995 онд Гєнц Арпадыг, 2000 онд Мадл Ференцийг ерєнхийлєгчєєр сонгох vед тэдэнтэй єрсєлдєх єєр хvн байгаагvй, парламентэд суудалтай намуудын хувьд ч нэр дэвшигчийн тухайд санал зєрєлдєєн байсангvй.

• • • • • • • •

Энэ удаагийн, улс тєрийн тогтолцооны єєрчлєлтєєс хойших 3 дахь ерєнхийлєгчийг сонгох парламентын сонгууль урьд ємнєхєєс нэлээд єєр, шуугиан маргаантай болж єнгєрлєє. Парламентэд олонхийн суудалтай Унгарын Социалист Нам ерєнхийлєгчид парламентын дарга Сили Каталиныг (Szili Katalin) нэр дэвшvvлсэн. Парламентэд Социалист намтай эвсэл байгуулсан Чєлєєт Демократуудын Холбоо (Унгарын Либерал Нам) харин Сили Каталиныг ерєнхийлєгчид нэр дэвшvvлэхийг эхнээсээ эсэргvvцэж байв. Гол шалтгаан нь аль нэг намын улс тєрч хvн ерєнхийлєгч болох нь зvйтэй хэрэг биш гэж vзэж байлаа. Дашрамд тэмдэглэхэд, ерєнхийлєгч улс тєрийн аливаа хvчинд хамааралгvй, харъяалалгvй хvн байх ёстой гэдэг чиг хандлага Унгарын улс тєрийн хvчнийнхэнд ч, хvн амын дунд ч нэгэнт тєлєвшсєн зvйл, энэ тал дээрх байр сууриа дээрх Чєлєєт Демократуудын Холбоо бvр 2003 онд албан ёсоор мэдэгдэж байсан нь бий.
Барагцаагаар сар хагасын ємнє Социалист Нам конгрессоороо Сили Каталиныг тус намаас ерєнхийлєгчид нэр дэвшигчээр эцэслэн шийдэж батлав. Тэр мєчийг хvртэл эвслийн партнер социалистуудтай хамтран улс тєрийн хvчнvvдээс хараат бус хэн нэгнийг дундын нэр дэвшигчээр гаргах гэж олон дахин ярьж, чармайж асан чєлєєт демократууд “энэ тохиолдолд бид ерєнхийлєгчийн сонгуульд оролцохгvй” гэж зарлажээ. Ерєнхийлєгч аль нэг намын улс тєрч хvн байх ёсгvй гэдэг байр сууриа чєлєєт демократууд цаашид ч хадгалах ёстой гэж тэд vзэхийн сацуу нэгэнт социалистуудтай нэг эвсэлд байгаа тул тэдний зvгээс нэр дэвшvvлсэн хvний эсрэг санал єгч бас чадахгvй, ийм болохоор ерєнхийлєгчийг сонгох санал хураалтад оролцохгvй нь дээр гэж шийдэцгээсэн аж. Гэхдээ, хэрэв социалистууд заавал Сили Каталин гэж зєрvvдлэхээ болиод єєр хэн нэгэн улс тєрийн харъяалалгvй хvнийг хамтран нэр дэвшvvлэхээр ярилцъя гэвэл хэлэлцээрийн ширээнд суухад хэзээд бэлэн хэмээн мэдэгдэж, vvнийгээ нэр дэвшигчийн болон тvvнийг дэмжих талаар маргаан гарах болгонд социалистуудад сануулж байлаа.
Парламентын сєрєг хvчнийнхэн болох Залуу Демократуудын Холбоо (Унгарын Иргэний Нам) болон Унгарын Демократ Форум социалист намын тэргvvн улс тєрчийг ерєнхийлєгч болоход дэмжихгvй гэдгээ мєн л эхнээс нь илэрхийлж иржээ. Єєр хvнийг нэр дэвшvvлэх тухай эрх баригч социалистуудтай єрнvvлсэн яриа болгон амжилтгvй болж, социалистууд єєрсдийн тэргvvн улс тєрч хатагтай Сили Каталинаас єєр хувилбар байхгvй гээд хєдлєхгvй байсан тул энэ хvртэл явж ирсэн намуудын зохицолдооны дvнд ерєнхийлєгчид нэр дэвшvvлдэг заншил эцэс болсныг сєрєг хvчнийнхэн нэг их удалгvй ухаарч, нэгэн тєрийн бус байгууллагаас санал болгосон Шуюум Ласлу (Solyom Laszlo) эрхмийг єєрсдийн зvгээс ерєнхийлєгчид нэр дэвшvvлэхээр болжээ.

• • • • • • • •

Шуюум Ласлу нь 1990 онд Yндсэн Хуулийн Шvvхийн анхны ерєнхийлєгчєєр сонгогдож 9 жил ажилласан байна. Унгарын Yндсэн Хуулийн Шvvх нь єргєн эрх мэдэлтэй, маш актив vйл ажиллагаатай, улс тєрєєс бvрэн хараат бус, єндєр нэр хvндтэй, мэргэжил мэдлэгээрээ хууль эрхзvйн салбарт тэргvvлэх шилдэг хvмvvсээс бvрдсэн байгууллага байдаг. Ерээд оны vед ардчилал, vндсэн хуулийн засаглалын тулга суурийг тавих, бэхжvvлэх том ажилд Yндсэн Хуулийн Шvvхийн гvйцэтгэсэн vvрэг асар их юм.
Ерєнхийлєгчид нэр нь дурьдагдаж байсан хvмvvсээс хvн амын дунд хэн нь хамгийн нэр хvндтэй байгааг тодруулах зорилгоор Залуу Демократуудын Холбоо 5 сарын vес санал асуулга явуулахад одоогийн ерєнхийлєгч Мадл Ференцийн дараа Шуюум Ласлу орж, социалистуудын нэр дэвшvvлсэн Сили Каталин 3 дугаарт жагсчээ. Одоогийн ерєнхийлєгч єндєр нэр хvндтэй байгааг харуулсан энэ санал асуулгын дараа Залуу Демократуудын Холбоо ерєнхийлєгчид дахин нэр дэвших тухай саналыг нь Мадл Ференцээс асуухад єндєр настай тэрбээр улиран сонгогдох сонирхолгvй гэдгээ мэдэгдсэн байна.

• • • • • • • •

Унгарын парламентэд Социалист Нам 178, Чєлєєт Демократуудын Холбоо 20, сєрєг хvчнийнхэн болох Залуу Демократуудын Холбоо 169, Унгарын Демократ Форум 8 суудалтай. Намын харъяалалгvй чєлєєт гишvvд 11 бий. Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн ємнє социалистууд сєрєг хvчнийнхний зарим гишvvдэд саналыг нь худалдаж авахаар мєнгє амласан тухай яриа гарч, Залуу Демократуудын удирдлага энэ тухай албан ёсоор мэдэгдэж ч байлаа.
6 сарын 6-нд ерєнхийлєгчийн сонгуулийн эхний шатны санал хураалт болов. Чєлєєт демократууд мэдэгдэж байснаараа санал хураалтанд оролцсонгvй. Харин хэн ч урьдчилан тааж мэдээгvй явдал болж Залуу демократууд санал хураалтанд мєн оролцолгvй vлдэв. Социалист намын гишvvд санал хураалтанд 100% оролцож, нэр дэвшигчийнхээ тєлєє 100% санал єгцгєєжээ. Эхний шатны санал хураалтын дvн гарахад Силли Каталин 183, тvvнтэй єрсєлдєгч Шуюум Ласлу 13 хvний санал авсан байлаа. Хvчингvй санал 3 гарчээ. Ерєнхийлєгчєєр сонгогдохын тулд парламентын бvх гишvvдийн гуравны хоёр буюу 257 гишvvний санал шаардлагатай, хоёр нэр дэвшигчийн хэн нь ч ийм тооны санал аваагvй тул эхний шатны санал хураалт vр дvнгvй болж єнгєрєв.
Санал хураалтанд оролцоогvй шалтгаанаа Залуу демократууд дараах байдлаар тайлбарлалаа. Социалистуудын зvгээс сєрєг хvчний гишvvдийн саналыг худалдаж авах, єєрсєддєє урвуулах оролдлого явагдсан. Yvний учир сєрєг хvчнийхнээс, мєн чєлєєт гишvvдээс хэн хэн нь социалистуудын талд ороод байгааг мэдэх гэж, єєрєєр хэлбэл туулайнуудыг бутан дороос хєєж гаргах зорилготойгоор санал хураалтанд оролцоогvй гэлээ. Залуу демократууд ийм тактик хэрэглэсний дvнд Демократ Форумын 8, чєлєєт 11, ийн нийт 19 хvний 3 нь ярьж хэлж байснаасаа зєрж социалистуудын талд саналаа єгсєн нь илэрхий боллоо гээд тэднийг урвагч болоод зоригтой туулайнууд, хvчингvй саналын хуудас хийсэн 3 хvнийг харин аймхай туулайнууд гэж нэрлэв. Залуу Демократуудын Холбооны шийдвэр, зорилго, дvгнэлтийг ийнхvv танилцуулсан Адер Януш vгийнхээ тєгсгєлд маргаашийн хоёрдахь шатны санал хураалтанд залуу демократууд бvгд оролцож Шуюум Ласлугийн тєлєє нэг хvн мэт саналаа єгцгєєнє гэлээ. Адер Янушийн яллалтыг Демократ Форумын тэргvvн Давид Ибуёо ул vндэсгvй хэмээгээд тэдний 8 гишvvн Шуюум Ласлугийн талд эв санаа нэгтэйгээр санал хураалтанд оролцсон гэж хэлэв. Гишvvд санал єгєх цаасаа телевизийн камерын ємнє бєглєж хайрцагт хийх тухай Демократ Форумаас урд нь санал гаргахад парламентын бусад намуудын хэн нь ч, тэдний дотор Залуу Демократынхан єєрсдєє ч дэмжээгvйг эргэн санууллаа. Мєн, Адер Янушийг Демократ Форумын зарим гишvvдийн нэр хvндэд халдсан гэж vзэж байгаа тул тvvний эсрэг шvvхэд гомдол гаргахаа мэдэгджээ.

• • • • • • • •

7-ны єдєр хоёр дахь шатны санал хураалт болоход чєлєєт 11 гишvvд єєрсдийнх нь эсрэг чиглэсэн ємнєх єдрийн ил далд хардлагыг нэгмєсєн цайруулах vvднээс Шуюум Ласлугийн нэрийг сонгосон санал хураалтын цааснуудаа сурвалжлагчдын камеруудын ємнє бахдалтайгаар барьж vзvvлцгээлээ. Залуу демократууд намынхаа шийдвэр, даалгаврыг vнэнчээр биелvvлж байгаагийн баталгаа болгож санал єгсєн цаасны зургийг гар утсаараа авч бусаддаа message болгон илгээх юмуу гарч ирээд vзvvлж байв. Социалистуудад энэ бvхэн мэдээж таалагдсангvй. Санал хураалт нууц байх ёстой гэсэн Yндсэн хуулийн заалт зєрчигдлєє гэж гомдоллоцгоов. Нууц санал хураалтын дvрэм журам зєрчигдєж, сонгуулийн явц бvхэлдээ зогсож мэдэхээр болсон боловч парламентын сонгуулийн хороо нэг цаг хэртэй зєвлєлдсєний дvнд санал хураалт Yндсэн хуулийн ямар ч заалтыг зєрчєєгvй гэж шийджээ. Орой нь зурагтаар vндсэн хууль судлаач нэгэн эрхэм энэ талаар олон нийтэд тайлбар єгєв. Тvvний хэлснээр нууц санал хураалт гэдэг нь санал єгч байгаа хvний хvсэл шийдлийг л хамгаалахад зориулагдсан арга. Хэрэв санал єгєгч єєрєє шийдвэл яаж шийдсэнээ бусдад мэдэгдэх эрхтэй. Нууцаар санал єгсєн хvнээс дараа нь хvмvvс юу гэж саналаа єгснийг нь асууж болно. Санал єгєгч энэ асуултанд заавал хариулах vvрэггvй, гэхдээ хэрэв єєрєє тэр нь дээр гэж vзвэл хэний тєлєє саналаа єгснєє чєлєєтэй хэлж болно. Ингэж хэлснийхээ тєлєє ямар ч хариуцлага буюу буруу хvлээх учиргvй гэж ярилаа.
Хоёрдугаар шатны санал хураалтын дvнд хоёр нэр дэвшигчийн хэн нь ч гуравны хоёрын санал авч чадаагvй тул гуравдугаар шатны санал хураалт явагдах боллоо. Мєн єдрийн vдээс хойш болсон гуравдугаар шатны санал хураалтын дvн гарч Сили Каталин 182 санал авсан байхад Шуюум Ласлу тvvнээс 3-аар их буюу 185 гишvvний санал авчээ. Санал хураалтын дvнгээс харахад чєлєєт демократуудын нэг хоёр гишvvн социалист намын хvний тєлєє санал єгсєн болох нь харагджээ. Санал хураалтанд оролцохгvй гэж намын удирдлагаас шийдээд байхад дур мэдэн санал єгсєн тэдгээр гишvvдийн хувьд Чєлєєт Демократуудын Холбооны эгнээнд байж карьерээ vргэлжлvvлэх хєг нь нэгэнт єнгєрсєн тухай либерал намын тэргvvн тэр дор нь мэдэгдэв.
Ямар ч байсан санал хураалт vр дvнтэй болж, хэсэг минут єнгєрсний дараа социалистууд сєрєг хvчнийхэнтэй мєр зэрэгцэн ерєнхийлєгчид шинэхэн сонгогдсон Шуюум Ласлуд зориулан БНУУ-ын тєрийн сvлд дууг дуулж байлаа.

• • • • • • • •

Ерєнхийлєгчийн тангараг єргєх болон бусад ёслолын дараа индэрт гарч хэлсэн vгэндээ Шуюум Ласлу єєрийг нь санал болгосон тєрийн бус байгууллага, жирийн иргэдэд юуны ємнє талархсанаа илэрхийлээд тэдний vгийг сонсож нэрийг нь ерєнхийлєгчид албан ёсоор дэвшvvлсэн улс тєрийн намуудад мєн баярласнаа дуулгав. Хамгийн гол нь тvvний бие даасан, улс тєрийн хvчнvvдээс тусгаар байдлыг сонгуулийн бvх явцад намууд хєндєлгvй, хvндэтгэж ирсэнд их талархаж байна гэлээ. Энд, нэг талаас нэрийг нь дэвшvvлсэн сєрєг хvчнийхэн тvvнийг єєрийн нам, хvчний байр суурийг илэрхийлэгч, тєлєєлєгч гэж vзээгvй, тvvний гол давуу талд мэдлэг, чадвар, туршлага, улс тєрийн тусгаар байдлыг нь тооцож байсан, нєгєє талаас парламентын олонх болох социалистууд ч тvvнийг сєрєг хvчний тєлєєлєгч, тэдний байр, vзлийг илэрхийлэгч гэж хандаж байгаагvй тухай ярьж байгаа буй за. Сонгуулийн vед намууд элдэв янзаар тактик хэрэглэж, бие биенээ хардаж сэрдэх, дайрч давшлах явдал элбэг гарч байлаа, тэр болгонд Шуюум Ласлу єєрийн нэр хvнд, эрх ашгийг бодон, эсвэл сэтгэлийн хєдлєлд автан аль нэг улс тєрийн хvчний авир, аргын талаар санал бодлоо хэлэх шаардлага бишгvй л тохиож байв. Гэвч тэрбээр улс тєрийн хvчнvvдээс хараат бус байдлаа бат сахиж, аль нэг тал руу хэлтийсэн, vнэлж дvгнэсэн мэдэгдэл яриа огт гаргалгvй эцсийн дvн хvртэл тайван, хvлээцтэй, саармаг байж чадав. Ямархуу ерєнхийлєгч байх талаар тvvнээс асуухад “пассив, чанга, бага ярьдаг ерєнхийлєгч байна” гэж хариулжээ. Пассив гэдэг нь бодвол Yндсэн Хуулиар ерєнхийлєгчид єгєгдсєн эрх мэдлийн хэмжээ хязгаарын хvрээнд ажиллана гэсэн утгатай байх, чанга гэдэг нь Yндсэн хуулийн засаглал, ардчиллын батлан хамгаалалтын тулд Yндсэн Хуультай зєрчилдєх хууль, тогтоомжуудын зvйл заалт бvрийг чанга, хатуу шалгаж шvvнэ гэсэн vг байх. Урд ємнє нь єгч байсан ярилцлага, тvvний арга барил, ажлын туршлагын тухай судлаач, ажиглаачдын vнэлэлт дvгнэлтээс ийм дагавар гаргаж болох юм. Харин яагаад бага ярьдаг гэж? Яагаад гэвэл, нэгэн телевизийн ярилцлагад єєрийнх нь єгvvлснээр, ерєнхийлєгчийн vгэнд асар их жин бий, тийм болохоор ерєнхийлєгч єєрийн vгний жин, vр дагаварыг нь ухаарч дуугарах шаардлагатай vед хэрэгтэй vг хэлдэг байх ёстой.
Шуюум Ласлугийн хэлснээр ерєнхийлєгчийн гол vvрэг нь Yндсэн Хуулийг сахин хамгаалах, бусад хууль тогтоомжуудын Yндсэн Хуулийн зvйл, заалттай нийцэж байгааг хянаж шvvх, улс vндэсний олон єнгєт байдлыг (vзэл бодол, улс тєрийн єєр єєр урсгалууд, хvн амын этникийн бvтэц гэх мэт) хамгаалах, улс орноо тєлєєлєх зэрэг болно. Yндсэн Хуулийн Шvvхийн ерєнхийлєгчийн баялаг туршлага, шинжлэх ухааны гvн зузаан мэдлэг, улс тєрийн тусгаар байдал, олон гадаад хэлээр чєлєєтэй ярьж бичдэг чадвар гэх мэт Шуюум Ласлуд цєм бий тул дээрх vvргvvдийг амжилттай биелvvлж чадах нь эргэлзээгvй.
Шинэхэн сонгогдсон ерєнхийлєгч энэ оны 8 дугаар сарын 5-наас vvрэгт ажлаа эхэлнэ.

Бэлтгэсэн: Р.Батхvv
2005 оны 6 дугаар сарын 8.